Διαβάζεις την περιγραφή ενός αρώματος και συναντάς τις λέξεις «φυσικά συστατικά». Σκέφτεσαι λουλούδια, ξύλα, φλούδες εσπεριδοειδών. Λίγο παρακάτω, σε μια άλλη περιγραφή, εμφανίζεται η λέξη «συνθετικό» και η εικόνα αλλάζει: εργαστήρια, δοκιμαστικοί σωλήνες, κάτι που μοιάζει πιο μακριά από τη φύση. Είναι εύκολο, σχεδόν αυθόρμητο, να θεωρήσεις το πρώτο καλύτερο.
Στην αρωματοποιία, όμως, αυτές οι δύο λέξεις χρειάζονται περισσότερη εξήγηση. Η προέλευση ενός συστατικού από μόνη της δεν καθορίζει πόσο όμορφα μυρίζει, πόσο ασφαλές είναι στη χρήση του ή ποιο περιβαλλοντικό αποτύπωμα αφήνει. Για να καταλάβουμε την αξία του, χρειάζεται να δούμε τι ακριβώς είναι και πώς χρησιμοποιείται.
Ας ξεκινήσουμε από κάτι γνώριμο: το περγαμόντο. Το αρωματικό έλαιο μπορεί να προκύψει με μηχανική έκθλιψη της φλούδας του. Άλλα φυτικά υλικά δίνουν αιθέρια έλαια με απόσταξη, ενώ για λουλούδια όπως το γιασεμί χρησιμοποιείται εκχύλιση, από την οποία μπορεί να παραχθεί το λεγόμενο absolute, ένα συμπυκνωμένο αρωματικό εκχύλισμα. Τα φυσικά συστατικά, λοιπόν, περνούν κι αυτά από τεχνικές επεξεργασίας για να φτάσουν στον αρωματοποιό.
Ένα τέτοιο φυσικό υλικό είναι συχνά ένα σύνθετο μείγμα πολλών ουσιών. Η προέλευση του φυτού, το μέρος του που χρησιμοποιείται και η μέθοδος εκχύλισης μπορούν να επηρεάσουν τη σύστασή του. Γι’ αυτό δύο εκχυλίσματα από το ίδιο φυτό δεν είναι απαραίτητα ίδια. Αυτή η ποικιλία δίνει στον αρωματοποιό διαφορετικές αποχρώσεις για να δουλέψει και απαιτεί προσεκτική επιλογή της πρώτης ύλης.
Τα συνθετικά αρωματικά συστατικά παράγονται με χημική σύνθεση. Ορισμένα αναπαράγουν μόρια που υπάρχουν ήδη στη φύση. Άλλα προσφέρουν μυρωδιές και αρωματικές δυνατότητες που προέκυψαν μέσα από την έρευνα. Έτσι ο αρωματοποιός μπορεί να δουλέψει με πιο συγκεκριμένα εργαλεία: να ενισχύσει μια πλευρά της σύνθεσης, να προσθέσει μια διαφορετική ξυλώδη αίσθηση ή να πετύχει μεγαλύτερη συνέπεια στην παραγωγή.
Η βανιλίνη είναι ένα χρήσιμο παράδειγμα. Αποτελεί βασικό συστατικό της χαρακτηριστικής μυρωδιάς της βανίλιας και βρίσκεται φυσικά στους λοβούς της. Μπορεί όμως να παραχθεί και συνθετικά. Ως συγκεκριμένο μόριο, η βανιλίνη έχει την ίδια χημική δομή ανεξάρτητα από τη διαδρομή παραγωγής της. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο την αποκτούμε.
Το πλήρες φυσικό εκχύλισμα βανίλιας, βέβαια, περιέχει και άλλες ουσίες που συμμετέχουν στη μυρωδιά του. Επομένως, ένα εκχύλισμα και η μεμονωμένη βανιλίνη είναι διαφορετικά αρωματικά εργαλεία. Το πρώτο προσφέρει ένα σύνολο αποχρώσεων. Η δεύτερη επιτρέπει στον δημιουργό να χρησιμοποιήσει μια συγκεκριμένη πλευρά της βανίλιας και να τη συνδυάσει με όσα χρειάζεται η σύνθεσή του.
Κάπως έτσι γίνεται πιο κατανοητό γιατί φυσικά και συνθετικά συστατικά συνυπάρχουν σε τόσα αρώματα. Η δημιουργία μιας σύνθεσης περιλαμβάνει επιλογές, αναλογίες και πολλές δοκιμές. Ένα ενδιαφέρον υλικό αποκτά διαφορετικό ρόλο ανάλογα με όσα το περιβάλλουν. Μπορεί να βρίσκεται στο επίκεντρο ή να συμμετέχει διακριτικά, βοηθώντας τη συνολική μυρωδιά να αποκτήσει τον χαρακτήρα που επιδιώκει ο αρωματοποιός.
Το Chanel N°5 Eau de Parfum είναι ένα οικείο παράδειγμα αυτής της λογικής. Ο οίκος περιγράφει ένα λουλουδένιο σύνολο γύρω από το τριαντάφυλλο και το γιασεμί, στο οποίο οι αλδεΰδες δίνουν χαρακτηριστική παρουσία. Οι αλδεΰδες είναι μια οικογένεια χημικών ενώσεων· ορισμένες χρησιμοποιούνται στην αρωματοποιία για τη φωτεινή, διάχυτη αίσθηση που προσφέρουν. Στη συγκεκριμένη σύνθεση συμμετέχουν στην αναγνωρίσιμη ταυτότητά της.
Μια διαφορετική προσέγγιση δείχνει το Molecule 01 της Escentric Molecules, δημιουργία του Geza Schoen. Το αρωματικό του μέρος βασίζεται στο Iso E Super, ένα συνθετικό υλικό με απαλή, βελούδινη ξυλώδη αίσθηση. Εδώ ένα υλικό που δημιουργήθηκε στο εργαστήριο γίνεται η ίδια η ιδέα του αρώματος. Είναι ένα καλό παράδειγμα για το πώς η χημεία μπορεί να προσφέρει μια ξεχωριστή αισθητική εμπειρία.
Υπάρχει, πάντως, μια φράση που ακούγεται συχνά στις συζητήσεις για αρώματα: «Μου μυρίζει συνθετικό». Συνήθως περιγράφει μια εντύπωση. Ίσως κάποιος εννοεί ότι η μυρωδιά τού φαίνεται τραχιά, υπερβολικά γλυκιά ή ότι του θυμίζει πλαστικό. Αυτή η εντύπωση είναι θεμιτή και βοηθά να εξηγήσει τι δεν του αρέσει. Από μόνη της, όμως, δεν αποτελεί ανάλυση των συστατικών ή της προέλευσής τους. Είναι πιο χρήσιμο να προσδιορίσουμε την αίσθηση που μας ενοχλεί.
Το ίδιο ισχύει όταν διαβάζουμε τις νότες. Η αρωματική περιγραφή μάς βοηθά να φανταστούμε τη μυρωδιά, χωρίς να αποκαλύπτει ολόκληρη τη συνταγή. Η αναφορά σε γκρέιπφρουτ ή τριαντάφυλλο δεν αποδεικνύει από μόνη της τη χρήση του αντίστοιχου φυσικού εκχυλίσματος. Ενδεικτικά, η dsm-firmenich περιγράφει το συνθετικό RHUBOFIX ως υλικό με αποχρώσεις ραβεντιού και γκρέιπφρουτ, που μπορεί επίσης να συμβάλει σε μια πικάντικη απόχρωση τριαντάφυλλου. Η μυρωδιά που αναγνωρίζουμε μπορεί να χτιστεί με διαφορετικούς συνδυασμούς υλικών.
Στο θέμα της ασφάλειας, η διάκριση χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη προσοχή. Ένα φυσικό εκχύλισμα μπορεί να περιέχει ουσίες που προκαλούν αλλεργία ή ερεθισμό σε ορισμένους ανθρώπους. Η επιστημονική αξιολόγηση του SCCS, της Επιτροπής για την Ασφάλεια των Καταναλωτών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, περιλαμβάνει στα αλλεργιογόνα επαφής τόσο μεμονωμένες αρωματικές ουσίες όσο και φυσικά εκχυλίσματα και αιθέρια έλαια. Η λέξη «φυσικό» συνεπώς δεν αποτελεί εγγύηση ότι ένα προϊόν θα είναι κατάλληλο για κάθε δέρμα.
Αντίστοιχα, η συνθετική προέλευση δεν αρκεί για να χαρακτηρίσουμε ένα υλικό επικίνδυνο. Η αξιολόγηση εξετάζει ποια ουσία χρησιμοποιείται, σε ποια συγκέντρωση, σε τι προϊόν και με ποιον τρόπο ερχόμαστε σε επαφή μαζί της. Η ασφάλεια αφορά τις συγκεκριμένες συνθήκες χρήσης. Ακόμη και ένα προϊόν που πληροί τις απαιτήσεις ασφάλειας μπορεί να μην είναι κατάλληλο για έναν άνθρωπο με αλλεργία σε κάποιο συστατικό του.
Γι’ αυτό έχει αξία η επισήμανση των αλλεργιογόνων στη συσκευασία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διευκρινίζει ότι η αναγραφή ενός τέτοιου συστατικού δεν σημαίνει πως το προϊόν είναι μη ασφαλές. Βοηθά ιδιαίτερα όσους γνωρίζουν ότι αντιδρούν σε συγκεκριμένες ουσίες να τις εντοπίζουν. Αν έχεις διαγνωσμένη αλλεργία, αυτό που χρειάζεται να ελέγξεις είναι το συγκεκριμένο αλλεργιογόνο, με την καθοδήγηση του δερματολόγου σου. Η γενική ένδειξη «φυσικό» δεν δίνει αυτή την πληροφορία.
Ίσως έχεις συναντήσει και την ονομασία IFRA. Πρόκειται για τη Διεθνή Ένωση Αρωματοποιίας, η οποία θεσπίζει πρότυπα που απαγορεύουν, περιορίζουν ή θέτουν προϋποθέσεις στη χρήση ορισμένων συστατικών. Είναι σύστημα αυτορρύθμισης του κλάδου, υποχρεωτικό για τα μέλη της, και λειτουργεί παράλληλα με τη νομοθεσία. Η αναφορά σε αυτά τα πρότυπα αφορά τους όρους χρήσης των υλικών· δεν αποτελεί υπόσχεση ότι κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να παρουσιάσει αντίδραση.
Και το περιβαλλοντικό αποτύπωμα χρειάζεται συγκεκριμένα στοιχεία. Μια φυτική πρώτη ύλη μπορεί να απαιτεί καλλιέργεια, νερό, συγκομιδή, μεταφορά και επεξεργασία. Η συνθετική παραγωγή χρειάζεται κι αυτή πρώτες ύλες και ενέργεια, ενώ σημασία έχουν τα απόβλητα και η συμπεριφορά του υλικού μετά τη χρήση. Για μια ουσιαστική σύγκριση εξετάζουμε όλη τη διαδρομή του προϊόντος. Η ένδειξη «φυσικό» ή «συνθετικό» δεν αρκεί για να αναδείξει την περιβαλλοντικά προτιμότερη επιλογή.
Αν σε ενδιαφέρει ιδιαίτερα αυτή η πλευρά, αξίζει να αναζητάς πληροφορίες για την προέλευση των πρώτων υλών, τον τρόπο παραγωγής και τις συγκεκριμένες πρακτικές του οίκου. Μια σαφής εξήγηση για το πώς καλλιεργείται ή παράγεται ένα υλικό λέει περισσότερα από έναν γενικό χαρακτηρισμό όπως «πράσινο».
Για την προσωπική σου επιλογή, θα ξεκινούσα από τη μυρωδιά. Σου αρέσει ο χαρακτήρας της; Τη βρίσκεις ισορροπημένη; Θέλεις να την ξαναφορέσεις; Μπορείς να προτιμάς μια φυσική πρώτη ύλη για τις αποχρώσεις της ή να ενθουσιαστείς με ένα συνθετικό υλικό που σου αποκαλύπτει κάτι καινούργιο. Η γνώση της προέλευσης εμπλουτίζει αυτή την εμπειρία.
Στο decant.gr, η δοκιμή σε μικρή ποσότητα σου δίνει χρόνο να γνωρίσεις μια σύνθεση και να σχηματίσεις τη δική σου άποψη για τη μυρωδιά της. Την επόμενη φορά που θα διαβάσεις «φυσικό» ή «συνθετικό», μπορείς να το δεις ως την αρχή μιας ενδιαφέρουσας ιστορίας: πώς προέκυψε αυτό το υλικό, τι προσφέρει στο άρωμα και τι αισθάνεσαι εσύ όταν το φοράς.